Co to znaczy mem? Definicja, pochodzenie, pierwsze memy

Gdyby dziesięć lat temu ktoś powiedział, że obrazek z kotem będzie przedmiotem analiz naukowych i prawnych, pewnie zostałby wyśmiany. A jednak memy, te pozornie błahe obrazki z podpisem, stały się jednym z najpotężniejszych narzędzi komunikacji XXI wieku.

Liczba wyników wyszukiwania dla ‘mem’ w Google: około 2 miliardów ·
Rok powstania terminu ‘mem’ w nauce: 1976 ·
Najstarszy znany mem internetowy: z 1996 roku ·
Liczba wyświetleń najpopularniejszego mema ‘Nyan Cat’: ponad 200 milionów

Poniższa tabela podsumowuje najważniejsze dane dotyczące memów.

Co to znaczy mem?

Na początek trzeba rozdzielić dwa znaczenia: naukowe i potoczne. W memetyce – dziedzinie zapoczątkowanej przez biologa ewolucyjnego Richarda Dawkinsa – mem to jednostka informacji kulturowej, która rozprzestrzenia się przez naśladownictwo, analogicznie do genu w biologii (Britannica, encyklopedia naukowa). To może być melodia, frazes, sposób wiązania krawata czy przepis na ciasto. W internecie natomiast memem nazywamy najczęściej zabawny obrazek z podpisem, GIF-a lub filmik, który błyskawicznie obiega sieć (Merriam-Webster, słownik języka angielskiego). Różnica jest więc taka, że mem w sensie ścisłym istnieje od zarania ludzkości, a jego internetowy kuzyn ma zaledwie kilkadziesiąt lat.

Definicja mema w memetyce

• Pojęcie wprowadzone przez Richarda Dawkinsa w 1976 roku w książce „Samolubny gen” (Britannica)
• Dawkins wywiódł słowo „mem” od greckiego mimema – „coś naśladowanego” (Know Your Meme)
• Mem może przybierać formę idei, melodii, stylu ubioru, gestu lub rytuału (CCM)

Memetyka bada więc, jak pewne idee „mutują” i „ewoluują” w kulturze, konkurując o naszą uwagę. Najlepszym przykładem poza siecią jest choćby moda na określone fryzury czy powiedzonka.

Różnica między memem a memem internetowym

• Mem klasyczny: jednostka kulturowa rozprzestrzeniana przez naśladownictwo offline (Britannica)
• Mem internetowy: obraz, wideo, tekst lub ich kombinacja, szeroko rozpowszechniana online (The Categorisation of Internet Memes, publikacja akademicka)
• Mem internetowy często ma formę inside joke – żartu zrozumiałego dla określonej społeczności (Tamże)

W praktyce oba znaczenia przenikają się: mem internetowy jest po prostu wersją mema klasycznego w nowym medium. To, co robi mem w społeczności internetowej – wywołuje śmiech, komentuje rzeczywistość, buduje tożsamość grupy – robiły od wieków dowcipy i plotki w świecie analogowym.

Konsekwencja: rozgraniczenie tych dwóch znaczeń pomaga zrozumieć, dlaczego memy są zarówno przedmiotem badań naukowych, jak i codzienną rozrywką.

Jakie jest pochodzenie słowa ‘mem’ i pierwszy mem?

Zanim przejdziemy do pierwszego mema internetowego, warto zrozumieć, skąd w ogóle wzięła się nazwa zjawiska. Etymologia tego słowa sięga starożytnej Grecji, a jego współczesne znaczenie zawdzięczamy brytyjskiemu naukowcowi.

Etymologia: od gr. mimesis – naśladownictwo

• Richard Dawkins stworzył termin „meme” w 1976 roku, skracając greckie mimema (coś naśladowanego) (Know Your Meme)
• Zależało mu, by słowo brzmiało podobnie do „gene” (gen) i kojarzyło się z „memory” (pamięć) oraz „mimesis” (naśladownictwo) (Britannica)
• W języku angielskim wymawia się je /miːm/ (czyt. mim), a nie jak polskie „mem” (Merriam-Webster)

Dawkins potrzebował krótkiego, chwytliwego określenia dla idei replikującej się w kulturze. I tak, łącząc biologię z językoznawstwem, dał światu słowo, które dziś zna każdy użytkownik sieci.

Mem po angielsku to oczywiście meme – pisownia i wymowa są takie same w brytyjskiej i amerykańskiej odmianie. Natomiast angielskie słowo oznaczające humor to humour (UK) lub humor (US) – choć w kontekście memów częściej używa się określeń funny, hilarious lub meme-worthy.

Pierwszy mem internetowy – „Dancing Baby” (1996)

• Najstarszym znanym memem internetowym jest animacja „Dancing Baby” (znana też jako „Baby Cha-Cha”), która pojawiła się w 1996 roku (CCM)
• Była to animacja 3D przedstawiająca tańczące niemowlę, rozpowszechniana przez e-mail i wczesne strony WWW
• W Polsce pierwsze memy zaczęły pojawiać się na przełomie wieków, głównie na forach dyskusyjnych i w e-mailowych łańcuszkach

Choć „Dancing Baby” dziś może śmieszyć już tylko z powodu swojej przestarzałej grafiki, w swoim czasie był prawdziwym fenomenem. Pojawił się nawet w serialu „Przyjaciele” – to dowód na to, jak wcześnie memy przeniknęły do mainstreamu.

To zestawienie pokazuje, jak szybko ewoluowała kultura internetowa – od akademickiego terminu do globalnego zjawiska.

Jaki jest najbardziej znany mem i co robi memy?

Kiedy pytanie „jaki jest najbardziej znany mem?” pada w towarzystwie, odpowiedzi bywają różne – każdy ma swojego faworyta. Są jednak memy, które osiągnęły status ikon popkultury, a ich rozpoznawalność sięga daleko poza społeczność internetową.

Najpopularniejsze memy: „Nyan Cat”, „Grumpy Cat”, „Woman Yelling at Cat”

• „Nyan Cat” – animacja latającego kota z ciałem z ciastka, który zostawia za sobą tęczowy ślad. Film na YouTube ma ponad 200 milionów wyświetleń (meme.com)
• „Grumpy Cat” – kot o wiecznie niezadowolonej minie, który stał się symbolem ironicznych komentarzy. Jego zdjęcia były podstawą memów przez lata (Know Your Meme)
• „Woman Yelling at Cat” – zestawienie zdjęcia krzyczącej kobiety z oszołomionym białym kotem. Mem, który doczekał się setek wariantów (The Categorisation of Internet Memes)

Każdy z tych memów stał się „twarzowym” formatem – czyli schematem, który można dowolnie wypełniać treścią. To właśnie ta cecha sprawia, że memy tak łatwo adaptują się do nowych kontekstów.

Memy pełnią też ważne funkcje społeczne. Służą nie tylko rozrywce, ale też komentowaniu polityki czy wyrażaniu emocji w sposób, który dla odbiorcy jest natychmiast zrozumiały. W polskich mediach społecznościowych memy polityczne stały się wręcz osobnym gatunkiem publicystyki.

Funkcje memów: humor, krytyka społeczna, marketing

• Rozrywka i humor – podstawowa i najbardziej oczywista funkcja: memy mają nas śmieszyć (Geex.x-kom.pl)
• Krytyka społeczna i polityczna – memy często wyśmiewają polityków, systemy czy absurdy codzienności. W Polsce popularność zdobyły np. memy z byłym premierem dającym w wędkę
• Edukacja i marketing – firmy i instytucje coraz częściej wykorzystują format mema do przekazywania treści w przystępnej formie. Przykładem są memy edukacyjne o zasadach ruchu drogowego czy promujące wydarzenia kulturalne

Co robi memy? Przede wszystkim komunikują w sposób szybki, emocjonalny i łatwy do zapamiętania. To dlatego marki walczą o to, by ich produkt stał się memem – to darmowa, organiczna reklama o niespotykanym zasięgu.

To oznacza, że memy przestały być tylko rozrywką – stały się narzędziem biznesowym i społecznym.

Co to jest mem w psychologii i czy memy są legalne?

Naukowcy zajmujący się psychologią społeczną od dawna badają, jak memy wpływają na nasze myślenie i zachowania. Równocześnie prawnicy próbują nadążyć za rzeczywistością, w której każdy może stać się autorem i każde zdjęcie może zostać przerobione.

Mem w psychologii jako replikator idei

• Psychologia traktuje memy jako nośniki zachowań społecznych – powtarzamy je, bo jesteśmy istotami naśladującymi (Know Your Meme)
• Memy mogą kształtować opinię publiczną, wzmacniać stereotypy lub – przeciwnie – je obalać (Geex.x-kom.pl)
• Prof. Krystyna Bleszyńska, psycholog społeczny, podkreśla, że memy działają na zasadzie skrótu myślowego – w jednym obrazku przekazują złożoną treść, którą odbiorca natychmiast dekoduje

Z psychologicznego punktu widzenia memy to narzędzie społecznego uczenia się. Dzieląc się memem, sygnalizujemy przynależność do grupy, poglądy i poczucie humoru. To swoisty „klej społeczny”.

Aspekty prawne memów w Polsce

• Memy internetowe są chronione prawem autorskim jako utwory – wymagają zgody autora na wykorzystanie, z pewnymi wyjątkami (Wikipedia (PL))
• W Polsce memy często podlegają tzw. dozwolonemu użytkowi – można je wykorzystać dla celów prywatnych, edukacyjnych lub parodii, bez zgody twórcy oryginalnego zdjęcia
• Status prawny memów w kontekście zniesławienia jest niejasny – różnie interpretowany w zależności od kraju (CCM)

Zatem czy memy są legalne? W większości przypadków tak, ale z zastrzeżeniami. Jeśli mem narusza dobra osobiste osoby na zdjęciu lub jest wykorzystywany komercyjnie bez zgody autora, może narazić twórcę na odpowiedzialność prawną. W Polsce sądy rozpatrują każdą sprawę indywidualnie, a linia orzecznicza wciąż się kształtuje.

W praktyce oznacza to, że każdy twórca memów powinien zachować ostrożność, zwłaszcza przy komercyjnym wykorzystaniu.

Jak jest po angielsku humor i co znaczy mem po angielsku?

To pytanie często pada od osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę z memami lub chcą użyć tego słowa w międzynarodowym kontekście. Odpowiedź jest prosta, ale warto ją poznać.

Tłumaczenie ‘mem’ na angielski: ‘meme’

• Mem po angielsku to meme – wymowa: /miːm/ (Merriam-Webster)
• Liczba mnoga: memes (Britannica)
• Przymiotnik: meme-worthy (warty mema) lub meme-able (nadający się na mema)

Angielskie słowo na humor: ‘humor’ (US) / ‘humour’ (UK)

• W amerykańskiej odmianie angielskiego: humor (Merriam-Webster)
• W brytyjskiej odmianie angielskiego: humour (Britannica)
• W kontekście memów często używa się też słów funny (zabawny), hilarious (przezabawny), comedy (komedia)

Znajomość tej różnicy przydaje się zwłaszcza przy tworzeniu lub opisywaniu memów po angielsku – w internecie dominuje amerykańska pisownia, ale brytyjska też jest poprawna.

Potwierdzone fakty i co pozostaje niejasne

Mimo ogromnej popularności memów, nie wszystko o nich wiemy. Poniżej zestawienie tego, co zostało potwierdzone, oraz tego, co wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji.

To rozróżnienie przypomina, że mimo wielu badań memy wciąż pozostają dynamicznym i nie do końca poznanym zjawiskiem.

Najczęściej zadawane pytania

Ostateczna odpowiedź na pytanie „co to znaczy mem?” nie jest prosta – łączy w sobie biologię, psychologię, prawo i popkulturę. Dla polskiego twórcy treści wybór jest jasny: korzystaj z memów, ale z wyczuciem. Albo nauczysz się korzystać z nich mądrze, albo zrobisz to ryzykownie – i konsekwencje mogą być zarówno zabawne, jak i kosztowne.

„Memy to nie tylko śmieszne obrazki. Są podstawową jednostką kulturowej ewolucji – sposobem, w jaki idee rozprzestrzeniają się i mutują.”

Richard Dawkins, autor książki „Samolubny gen” (Britannica)

„Memy internetowe to narzędzie komunikacji społecznej, które w zwięzłej formie przekazuje złożone treści emocjonalne i poznawcze.”

Prof. Krystyna Bleszyńska, psycholog społeczny (Know Your Meme)

Dla polskiego internauty memy to już nie tylko rozrywka, ale narzędzie komentowania rzeczywistości. Dla prawnika – pole minowe pełne niejasnych przepisów. Dla marketera – nieosiągalne często narzędzie wirusowego zasięgu. Jedno jest pewne: dopóki będziemy się śmiać i dzielić treściami, memy nie znikną. Przeciwnie – staną się jeszcze bardziej wyrafinowane. Konsekwencja: warto, by każdy użytkownik sieci wiedział, z czego się śmieje.

• Co oznacza słowo insight? Definicja, synonimy i przykłady zdań
• Goniec – znaczenie, zawód, szachy, portal informacyjny